ΓΡΑΜΜΑΤΟΚΙΒΩΤΙΟ


Θεωρίες συνωμοσίας και οι υποστηρικτές τους - Μια ανάλυση στη ψυχή της ανθρώπινης ιστορίας (μέρος πρώτο)



Το κείμενο μας χαρίζει μεταφρασμένα αποσπάσματα από την εργασία του Jürgen Körner που δημοσιεύτηκε στις 21 Οκτωβρίου του 2020. Η μετάφραση έγινε από τον Κώστα Σκαρπίδη. Η εργασία θα φανερώσει τις κοινωνικές και ψυχολογικές ρίζες των θεωριών συνωμοσίας που ταλανίζουν τις σκέψεις των ανθρώπων μέχρι σήμερα, ιδιαίτερα στον καιρό της πανδημίας και όχι μόνο. Οι θεωρίες συνωμοσίας ζουν και αναπτύσσονται για να δημιουργήσουν εχθρούς και αιτίους. Οι θεωρίες συνωμοσίας ζουν και αναπτύσσονται γιατί κάποτε σταμάτησε να είναι ένοχος ο Θεός. 
 


 

 Online δημοσίευση στις 21 Οκτωβρίου 2020 στο Forum der Psychoanalyse – Springer Medizin Verlag


Jürgen Körner


Τίτλος εργασίας: Verschwörungstheorie und ihre Anhänger - Conspiracy theories and their supporters
 

Πρόλογος


Στην επίκαιρη συζήτηση  - η οποία διεξάγεται με ένταση - σχετικά με το ζήτημα της πανδημίας και των συνεπειών της, συμμετέχουν αρκετοί πολίτες, οι οποίοι εκφράζουν την δυσπιστία τους ενώπιον των διατυπώσεων και ισχυρισμών από πολιτικούς κι επιστήμονες. Οι πολίτες αυτοί ισχυρίζονται ότι ο ιός εξαπλώθηκε από κακεντρεχή άτομα ή εχθρικές δυνάμεις με κακές προθέσεις, στην βάση των οποίων βρίσκονται εγωιστικά συμφέροντα. Τέτοιου είδους θεωρίες συνωμοσίας εξαπλώνονται πάντα, όταν οι άνθρωποι ερχόμενοι αντιμέτωποι με γεγονότα που τους ξαφνιάζουν και τους προκαλούν φόβο – οπότε, καλούνται να τα επεξεργαστούν. Η δημοσίευση αυτή φιλοδοξεί να δώσει μια σφαιρική εικόνα της ιστορίας των θεωριών συνωμοσίας και να διερευνήσει το ερώτημα ποια πρόσωπα και για ποιους λόγους έχουν την τάση να έλκονται από αυτές τις θεωρίες. Στην βάση μιας ψυχοδυναμικής θεώρησης, πρόκειται για ανθρώπους, οι οποίοι εν μέρει εξαιτίας ασυνείδητων κινήτρων, έχουν την τάση να καταλογίζουν εχθρικές προθέσεις σε άλλους. Οι άνθρωποι αυτοί αισθάνονται ότι πρέπει να αμυνθούν, ακόμη και με την βία. Μέσα από παράλληλες διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα σε συγκρουσιακές ψυχοθεραπευτικές καταστάσεις – αναδύονται μερικές πρώτες προτάσεις για την αντιμετώπιση των οπαδών μιας θεωρίας συνωμοσίας.


[Σ.τ.μ. Η χρήση της λέξης υποστηρικτής θεωριών συνωμοσίας αναφέρεται σε ανθρώπους που εμφορούνται από μια εκτεταμένα άκαμπτη βεβαιότητα ως προς το αληθές της ’’υπόθεσης’’ που υπερασπίζονται. Οι εξωστρεφείς, ρητές διατυπώσεις, η συνολική ένταση πάνω στην διχοτόμηση καλού/κακού, ευνοικού/απειλητικού - φέρουν κάτι από τα πάθη του ζηλωτή μιας ακόμη συντηρητικής πρωτοπορείας κι επαναφέρουν θρησκευτικού τύπου εμπειρίες. Επί του παρόντος οι θεωρίες συνωμοσίας μοιάζει να τέμνουν τον άξονα που ορίζει η γενικευμένη καχυποψία και η διευρυμένη κρίση εμπιστοσύνης. Ο συγγραφέας αυτής της μονογραφίας παίρνει την σκυτάλη από την αναγνώριση του παρανοειδούς στοιχείου ως μια διάσταση του ανθρώπινου. Μας αφηγείται τι έμαθε από τους παραβατικούς εφήβους που συνεργάστηκε ως ψυχοθεραπευτής τους. Μας μιλάει για τα προβλήματα αυτονομίας και αυτοεκτίμησης κάποιων πελατών του. Όμως τι είναι αυτό που μπορεί να απειλείται στον πολιτισμό μας από την υποτιθέμενη εξάπλωση των θεωριών συνωμοσίας στον πληθυσμό;]


{key words: πρωταρχική εμπιστοσύνη, αμφιβολία, προβολή, παρανοειδές, proactiv, εσωτερισμός, αρχή της πραγματικότητας}  





Εκτεταμένο απόσπασμα της δημοσίευσης


Πολλαπλότητα των θεωριών συνωμοσίας 


Η παγκόσμια κρίση που πυροδότησε ο κορωνοιός προκάλεσε μια σειρά από μερικούς παράξενους ισχυρισμούς που αναφέρονται σε αυτόν ή αυτούς που την προκάλεσαν (Nocum and Lamberty 2020). Σύμφωνα με αυτές τις απόψεις, ο Bill Gates πρωτοστάτησε στην δημιουργία του ιού, με σκοπό να μειωθεί παγκοσμίως ο ανθρώπινος πληθυσμός και ταυτόχρονα να κερδοσκοπήσει εκμεταλλευόμενος τους εμβολιασμούς που θα ακολουθήσουν. Με αυτό τον τρόπο δίνεται επίσης η δυνατότητα να εμφυτευτούν στα σώματα μικρό-επεξεργαστές ώστε να ελέγχεται η ανθρωπότητα. Στους κύκλους του εσωτερισμού (New Age, ανατολικές πρακτικές) κυκλοφορεί ευρέως μια φαντασίωση που υποδηλώνει ότι η πανδημία έχει ως στόχο να συγκαλύψει τις επιδράσεις της 5G τεχνολογίας και πως ο ιός προέκυψε γιατί η άνθρωποι στη Wuhan της Κίνας εκτέθηκαν στις επικίνδυνες συχνότητες που συμβαδίζουν με αυτήν την τεχνολογία. Ο Ιρανός πολιτικός ηγέτης Ayatollah Chamenei διατύπωσε την άποψη πως σε ό,τι αφορά τον ιό, πρόκειται για μια επίθεση με βιολογικά όπλα ενάντια στην χώρα του.





Αυτού του είδους οι υποθέσεις και εικασίες που οδηγούν συχνά στο συμπέρασμα ότι κάποιοι κακοπροαίρετοι άνθρωποι ή ομάδες, προκαλούν με πρόθεση καταστροφικά γεγονότα, τα οποία είναι υπεύθυνα για συνακόλουθες βλάβες στους ανθρώπους – ονομάζονται θεωρίες συνωμοσίας.


Ας θυμηθούμε μερικές:


Α. Η επίθεση στο παγκόσμιο κέντρο εμπορίου (World Trade Center) στις 11/9 το 2001 σκηνοθετήθηκε από την αμερικανική κυβέρνηση, ως πρόσχημα για να επιτεθεί στο Ιράκ και να διασφαλίσει τα αποθέματα πετρελαίου της χώρας για λογαριασμό της.


Β. Οι Ηνωμένες Πολιτείες κατασκεύασαν τον ιό HIV με σκοπό να μειώσουν τον πληθυσμό της Αφρικής.


Γ. Το τσουνάμι στην νοτιοανατολική Ασία τον Δεκέμβρη του 2004 που είχε ως συνέπεια 300.000 νεκρούς προκλήθηκε από μια ατομική βόμβα που πυροδότησαν Εβραίοι και Αμερικανοί. Ως απόδειξη γι αυτόν τον ισχυρισμό προβάλλεται το υποτιθέμενο γεγονός μιας έγκαιρης εγκατάλειψης της χώρας από 40.000 ισραηλινούς τουρίστες.


Δ. Η επιβίβαση του ανθρώπου στο φεγγάρι κινηματογραφήθηκε στην γη και διαδόθηκε ως ψευδές γεγονός από την NASA.





Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν προσφέρουν μόνο ένα κίνητρο και μια δικαιολογία για βίαιες πράξεις
που τελούνται από βαριά ψυχικά ασθενείς.  Μια έρευνα του ιδρύματος Friedrich Ebert αποκαλύπτει έναν σημαντικό συσχετισμό ανάμεσα σε θεωρίες συνωμοσίας και την προδιάθεση για βιαιοπραγίες από την πλευρά των υποστηρικτών τους (Zick 2019) Σε αυτόν το συσχετισμό είναι προσανατολισμένη και η παρούσα δημοσίευση:


Για ποιους λόγους προστρέχουν οι άνθρωποι σε θεωρίες συνωμοσίας; Κάτω από ποιες προϋποθέσεις μπορούν να γίνουν επικίνδυνοι για άλλους; Και τέλος, ποια μπορεί να είναι η συνεισφορά των κλινικών μας εμπειριών στην απάντηση αυτών των ερωτημάτων; Και σε ποιο βαθμό μας προσφέρουν κάποιες ενδείξεις για δυνατότητες παρέμβασης εκτός του θεραπευτικού πεδίου;
 

Ιστορία των θεωριών συνωμοσίας


Ένα ιδιαίτερα χαρακτηριστικό παράδειγμα για μια πρώιμη και βαρυσήμαντη θεωρία συνωμοσίας προκλήθηκε από την επιδημία πανώλης στην Ευρώπη της περιόδου 1346-1353. Μέσα σε λίγα χρόνια προκάλεσε τον θάνατο 25.000.000 ανθρώπων. Αυτός ο αριθμός αποτελούσε εκείνη την περίοδο το 30% του πληθυσμού. Αυτοί που επιβίωσαν ζούσαν σε μεγάλο φόβο γιατί η αιτία της ασθένειας (μικροβιακή μόλυνση) και οι τρόποι μετάδοσης (δαγκώματα από ψύλλους που έφεραν τα τρωκτικά και μικρό-σταγονίδια που μετέφεραν την μόλυνση από άνθρωπο σε άνθρωπο) – ήταν ακόμη άγνωστοι.


Αυτά τα δύο χαρακτηριστικά γνωρίσματα - σημαντικών γεγονότων από συναισθηματική άποψη, πυροδοτούν μέχρι σήμερα θεωρίες συνωμοσίας.


α. Το συμβάν προκαλεί αίσθηση απειλής και φόβου και..


β. Παραμένει ανεξήγητο γιατί οι αιτίες που το προκάλεσαν, αυτοί που το δημιούργησαν, δεν μπορούν να αναγνωριστούν (ταυτοποιηθούν) ως τέτοιοι.


Οι θεωρίες συνωμοσίας αναζητούν τους ενόχους, τις σκοτεινές δυνάμεις, οι οποίες προκαλούν 
δυστυχία για να εξυπηρετήσουν ιδιoτελή συμφέροντα. Στην περίπτωση του μεγάλου λοιμού ενοχοποιήθηκαν περισσότερο από όλους οι Εβραίοι. Ήταν υποτίθεται αυτοί που δηλητηρίαζαν τις πηγές του νερού. Ήταν ύποπτοι γιατί ως ’’περιούσιος’’ λαός, υποτίθεται ότι κατανοούσαν κι αναπαριστούσαν τον εαυτό τους ως κάποιον που επιδιώκει την παγκόσμια κυριαρχία.





Η υπόθεση ότι οι Εβραίοι στον Μεσαίωνα προκάλεσαν τον ‘’μαύρο θάνατο’’ αποτέλεσε στην Ευρώπη μέχρι το ξεκίνημα των Νέων χρόνων, μοναδική περίπτωση εξάπλωσης μιας θεωρίας συνωμοσίας. Η διασπορά αυτής της φαντασίωσης δεν ήταν βέβαια χωρίς συνέπειες. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να διακρίνουμε την καταδίωξη των Εβραίων από αυτή των μαγισσών, η οποία έφτασε στην κορύφωση της στον 16ο και 17ο αιώνα. Χιλιάδες άνθρωποι, στην πλειοψηφία τους γυναίκες, ήταν τα θύματα αυτής της ιστορίας.





Οι μάγισσες, σε αντίθεση με τους αποδέκτες των θεωριών συνωμοσίας, κυνηγήθηκαν ως μεμονωμένα πρόσωπα. Εξυπηρέτησαν ως αποδιοπομπαίοι τράγοι τον εξορκισμό από τα δεινά της μοίρας που χτύπησε πρόσωπα ή οικογένειες.





Αντίθετα, οι θεωρίες συνωμοσίας εναντιώνονται και στοχεύουν (όπως και στο παρελθόν)  - κατά κανόνα - ισχυρούς ανθρώπους ή ομάδες. Από αυτά τα πρόσωπα αναμένεται στο μέλλον να δράσουν κακοπροαίρετα και γι αυτό το λόγο πρέπει να εμποδιστούν στο να πετύχουν τους στόχους τους. Ενδεχομένως να υπάρχει ομοιότητα στα κίνητρα. Όμως στην μια περίπτωση αναδεικνύουν την προτροπή σε έναν τρόπο σκέψης, ενώ στην άλλη πρόκειται για την αναζήτηση ενός αποδιοπομπαίου τράγου ως αποζημίωση για προσωπική κακοτυχία.
 

Είναι ενδιαφέρον το ότι στην περίοδο του ‘’σκοτεινού Μεσαίωνα’’ υπήρξαν ελάχιστες θεωρίες συνωμοσίας – με εξαίρεση αυτών στην περίοδο της πανώλης. Οι θεωρίες συνωμοσίας εμφανίζονται στο προσκήνιο με την έλευση του Διαφωτισμού. Αυτό είναι ένα εύρημα που θα έπρεπε να μας εκπλήσσει, αναλογιζόμενοι ότι οι άνθρωποι ξεκίνησαν να πιστεύουν ότι τα αινίγματα της φύσης και τα προβλήματα της συνύπαρξης τους – θα μπορούσαν να επιλυθούν με ορθολογικά μέσα.




Όμως αντί αυτού, επέστρεψαν σε πρωτόγονες εξηγήσεις και μονόπλευρους καταλογισμούς, αποδίδοντας εχθρικά κίνητρα πίσω από ανεξήγητα και επιβαρυντικά συμβάντα.


Στο Μεσαίωνα οι φυσικές καταστροφές και οι επιδημίες ερμηνεύονταν περισσότερο ως θεϊκή τιμωρία ή τουλάχιστο ως συνέπεια θεϊκής βούλησης, πράγμα που ήταν αδύνατο να αμφισβητηθεί από τους ανθρώπους.


Στον 11ο αιώνα το οικονομικό/κοινωνικό υπόβαθρο προσδιορίζεται από τον καταμερισμό της εργασίας που συμβαδίζει με τη εκκίνηση ενός ρεύματος εξατομίκευσης. Αυξανόμενη αυτοσυνείδηση και αναστοχασμός οδηγούν σε μια αυτό-κατανόηση του ανθρώπου, ως κάποιου που είναι σε θέση να πράττει και να δημιουργεί την ιστορία του σκεπτόμενος και στην βάση των δικών του προθέσεων. Το τίμημα γι αυτήν την ελευθερία της πράξης ήταν η διεύρυνση της συνείδησης σε ότι αφορά  την δική του υπευθυνότητα και μαζί με αυτό της ενοχής ενώπιον των συνεπειών των πράξεων του. Οι άνθρωποι σταδιακά δεν επιθυμούν πλέον να πιστεύουν σε συμπτώσεις.


Η προσωπική κακοτυχία οδηγεί αναπόφευκτα στο ερώτημα για το ποιος θα μπορούσε να είναι υπεύθυνος γι αυτήν.


Η αυξανόμενη κατανόηση για την σημασία της πρόθεσης στο ανθρώπινο πράττειν, οδηγεί στην υπόθεση ότι ένα ξαφνικό γεγονός, το οποίο μου προκάλεσε βλάβες – ήταν αποτέλεσμα της επιθυμίας κάποιου άλλου και προκλήθηκε από αυτόν συνειδητά.





Στην εποχή του Διαφωτισμού και ιδιαίτερα όταν επρόκειτο για ανεξήγητα γεγονότα, προέκυψε ένα κενό στην στοιχειοθέτηση και κατανόηση τους. Ποιος το θέλησε; (Σε ποιον χρησιμεύει, ποιος αντλεί πλεονεκτήματα από αυτό;).  Ιδιαίτερα όταν πρόκειται για επιβαρυντικά γεγονότα όπως επιδημίες, ανομβρία, μικρή σοδειά, καταστάσεις πείνας, πολέμους – οι θρησκευτικές απαντήσεις είναι όλο και λιγότερο επαρκείς ως προς το ξεπέρασμα αυτών των καταστάσεων. Η απόδοση αυτών των γεγονότων σε μια ανεξήγητη θεϊκή βούληση υποχωρεί, δίνοντας την θέση της σε ξένες σκοτεινές δυνάμεις. Όσο πιο επιβαρυντικά είναι τα γεγονότα, τόσο γίνεται δυσκολότερο να εξηγηθούν ως αποτελέσματα της τύχης:


“ Οι θεοί αποδομήθηκαν. Όμως την θέση τους παίρνουν τώρα κακοί άνδρες ή ανίερες συμμαχίες που αποτελούν δυσοίωνες ομάδες εξουσίας. Για όλα τα δεινά φέρουν αυτοί την ευθύνη γιατί αυτές είναι οι προθέσεις τους. Οι Σοφοί της Σιών, οι καπιταλιστές, τα μονοπώλια και οι ιμπεριαλιστές’’(Popper 1945, 2003 S.112).


Αυτοί είναι οι λόγοι για τους οποίους στην περίοδο του Διαφωτισμού έλαμψαν οι θεωρίες συνωμοσίας (Butter 2018, S. 143).


Τέλος πρώτου μέρους


Απόδοση από την γερμανική γλώσσα,


Κώστας Σκαρπίδης










No comments:



 

Powered by Blogger.